Soevereiniteit onder vuur: Iran, het Westen en de illusie van keuze

Geschreven door Elijah J. Magnier – Vertaald door Francis J.

Iran lijkt vastbesloten om terug te slaan in de aanhoudende oorlog tussen de VS en Israël. Na Amerikaanse aanvallen op zijn nucleaire infrastructuur heeft de Iraanse legerleider, generaal Abdolrahim Mousavi, een strenge waarschuwing afgegeven: “Elke keer dat de Verenigde Staten een misdaad tegen Iran hebben begaan, hebben ze te maken gekregen met een beslissende vergelding – en deze keer zal dat niet anders zijn. We zullen met alle middelen vechten om onze onafhankelijkheid, onze eenheid en de integriteit van ons regeringssysteem te verdedigen. We vechten niet om te overleven – we vechten voor de overwinning.”

Meer dan vierentwintig uur na de Amerikaanse aanval werd Israël getroffen door een raket die op Haifa was gericht – een aanval die langs de luchtverdedigingssystemen glipte zonder dat er ook maar één sirene afging of een raket werd onderschept. Deze inbreuk legde een ernstige kwetsbaarheid van het Israëlische verdedigingsschild bloot en onderstreepte de ernst van het zich ontvouwende conflict. Het was ook een duidelijke boodschap: Teheran geeft niet op. Iran lijkt verre van afgeschrikt en klaar om met precisie en vastberadenheid te escaleren. De aanval op Haifa was geen op zichzelf staand incident; hij werd gevolgd door een reeks extra raketaanvallen.

De Iraanse raketten verhinderen dat de Israëli’s kunnen terugkeren naar een normaal leven totdat Iran tevreden is en het laatste woord in deze oorlog heeft gesproken, waarmee het aangeeft dat het bereid is om de voorwaarden voor een toekomstig staakt-het-vuren op eigen voorwaarden te bepalen. Ondertussen lijken de oproepen van Israël tot de-escalatie minder ingegeven door diplomatie dan door tactisch eigenbelang. Premier Benjamin Netanyahu buigt niet voor de druk, maar is op zijn hoede voor diepere en mogelijk onbeheersbare schade binnen de grenzen van Israël. Nu de VS al Iraanse nucleaire installaties heeft aangevallen en Iran heeft bewezen in staat te zijn terug te slaan – met aanzienlijke schade aan Israëlische steden tot gevolg – wil Netanyahu het conflict bevriezen en tegelijkertijd een strategische overwinning claimen.

Zijn doel is om de oorlog op zijn voorwaarden te beëindigen, met een andere partij die bemiddelt in een staakt-het-vuren, waardoor hij zijn politieke kapitaal kan behouden en de militaire positie van Israël intact blijft voor toekomstige onvoorziene omstandigheden. President Donald Trump speelde een centrale rol in het vormgeven van deze dynamiek. Zijn besluit om Iraanse nucleaire installaties te bombarderen zorgde voor een rustige nacht voor de Israëli’s – een actie die in heel Israël, en met name door Netanyahu, breed werd toegejuicht. In de Knesset wapperden Amerikaanse vlaggen naast Israëlische vlaggen als teken van eenheid, terwijl digitale billboards in Tel Aviv Trump bedankten voor het verdedigen van Israël. Deze publieke uitingen weerspiegelden niet alleen dankbaarheid, maar ook de diepe strategische synchronisatie tussen de twee leiders – Netanyahu en Trump – die een oorlog voeren die wordt gekenmerkt door misleiding, berekende verrassingen en strak gecoördineerde militaire operaties.Om zijn verzet nog eens extra te onderstrepen, heeft 

Teheran verklaard door te gaan met het verrijken van uranium, waarmee het de beweringen van de VS en Israël dat het Iraanse nucleaire programma is ontmanteld, rechtstreeks aanvecht. Deze stap getuigt niet alleen van veerkracht, maar ook van een berekende afwijzing van het verhaal dat de strategische capaciteiten van Iran zijn geneutraliseerd. Bovendien dreigt elke Iraanse vergeldingsactie in dit stadium het zorgvuldig opgebouwde verhaal van Israël dat het de afschrikking tegen Teheran heeft hersteld, te doen instorten. Netanyahu wil nu zijn oorlog op gunstige voorwaarden beëindigen, omdat hij beweert dat zijn acties het Midden-Oosten fundamenteel hebben hervormd: Iran is verzwakt, zijn bondgenoten zijn geïsoleerd en de normalisatie met gematigde Arabische staten is bevorderd.

Zijn bredere ambitie lijkt te zijn het opleggen van een nieuwe regionale orde waarin Israël de onbetwiste veiligheidsarbiter is, een zelfbenoemde politieagent met de bevoegdheid om preventief op te treden tegen elke actor die als een bedreiging wordt beschouwd. Netanyahu is van mening dat hij ernstige schade heeft toegebracht aan de zogenaamde “sjiitische halve maan” – de as van verzet die zich uitstrekt van Teheran via Jemen en Bagdad tot Beiroet – die de afgelopen twintig jaar steeds machtiger is geworden. Hij lijkt nu even vastbesloten om het ontstaan van een rivaliserende soennitische coalitie te voorkomen, die mogelijk wordt geleid door Turkije, een land dat hij herhaaldelijk heeft bekritiseerd vanwege zijn groeiende invloed in Syrië. In de visie van Netanyahu mag geen enkele regionale macht – sjiitisch of soennitisch – de strategische architectuur van het Midden-Oosten bewaken, vormgeven of uitdagen. Die rol is volgens hem uitsluitend voorbehouden aan Israël.

Ondertussen heeft de Amerikaanse bombardementen op de vreedzame nucleaire installaties van Iran – in combinatie met wat Teheran beschouwt als onwettige oorlogsverklaringen van zowel Washington als Tel Aviv – de vastberadenheid van Iran om een krachtiger afschrikmiddel op te bouwen alleen maar versterkt.Verwacht wordt dat Iran nu de ontwikkeling van zijn raketcapaciteiten zal versnellen en mogelijk zijn deelname aan het Non-proliferatieverdrag (NPV) zal heroverwegen, waardoor internationale inspecties onder toezicht van de Verenigde Naties mogelijk aan banden worden gelegd. Naast het versterken van zijn interne defensie, zou Teheran ook zijn steun aan regionale bondgenoten zoals Ansar Allah in Jemen en Hezbollah in Libanon kunnen verdubbelen, omdat het deze beschouwt als essentiële pijlers van strategische diepgang in het licht van een vijandige alliantie.

Iran staat nu echter voor een cruciale en dringende uitdaging: de wederopbouw van zijn beschadigde nucleaire en militaire infrastructuur. Om dit aan te pakken, zou opperbevelhebber ayatollah Ali Khamenei een beroep kunnen doen op instellingen buiten de begroting, zoals Setad, of putten uit soevereine reserves, zoals het Nationaal Ontwikkelingsfonds van Iran, dat naar schatting tientallen miljarden dollars bevat, om een snel herstel te ondersteunen. Hoewel de exacte bedragen onduidelijk blijven, bieden deze financiële mechanismen Teheran flexibiliteit om te reageren op oorlogsschade en belangrijke strategische activa te herbouwen.

Tegelijkertijd wordt verwacht dat Teheran de militaire en technologische samenwerking met belangrijke partners zoals China en Noord-Korea zal verdiepen en de inspanningen om zijn defensiecapaciteiten te herbouwen en moderniseren zal versnellen. Ondertussen is het vertrouwen van Iran in het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) ernstig geschokt, zo niet volledig ondermijnd, door het stilzwijgen van directeur Rafael Grossi na de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iraanse nucleaire installaties. Volgens het mandaat van het IAEA moet elke aanval op beveiligde locaties ondubbelzinnig worden veroordeeld, ongeacht de politieke context. Een dergelijke veroordeling is echter niet uitgesproken. Voor Teheran duidt deze omissie niet op neutraliteit, maar op medeplichtigheid. Het falen van het agentschap om de integriteit van de civiele nucleaire infrastructuur te verdedigen, heeft ertoe geleid dat Iraanse functionarissen het IAEA steeds meer zien als een verlengstuk van de inlichtingenbelangen van de VS en Israël, en niet als een onpartijdige internationale instantie.

In deze context lijkt voortzetting van de samenwerking met een instelling die als politiek gecompromitteerd wordt beschouwd, onhoudbaar. De oorlog heeft ook de alarmerende effectiviteit aan het licht gebracht van meerdere spionagenetwerken die binnen Iran actief zijn – waarvan vele vermoedelijk rechtstreeks steun hebben verleend aan militaire operaties van de VS en Israël. Deze spionagenetwerken, waarvan sommige naar verluidt zijn geïnfiltreerd in kritieke infrastructuur en overheidsinstellingen, hebben een doorslaggevende rol gespeeld bij het mogelijk maken van de precisie en coördinatie van de aanvallen. Als reactie hierop zullen de Iraanse veiligheids- en inlichtingendiensten naar verwachting een grootschalige en compromisloze actie ondernemen om deze netwerken op te rollen en interne kwetsbaarheden te dichten. Deze intensievere focus op contraspionage zal echter waarschijnlijk binnenlandse kosten met zich meebrengen: strengere surveillance, meer repressie en een inperking van de burgerlijke vrijheden. In deze oorlogssfeer verschuift het evenwicht tussen nationale veiligheid en persoonlijke vrijheid al duidelijk in het voordeel van het eerste.

Sancties, ooit beschouwd als een laatste redmiddel, zijn een standaardmechanisme geworden in het westerse beleid ten aanzien van Iran, ongeacht wie er in Teheran aan de macht is. Ze zijn niet langer reactief, maar structureel. Iran wordt niet gesanctioneerd om wat het doet, maar om wat het vertegenwoordigt: een onafhankelijke, grondstofrijke natie die in staat is haar macht buiten haar grenzen, buiten de westerse invloedssfeer, te projecteren. In deze context hebben sancties een tweeledig doel. Ten eerste zijn ze bedoeld om Iran economisch te verzwakken en zijn vermogen om te investeren in binnenlandse groei of regionale invloed te beperken. Ten tweede zijn ze bedoeld om interne onvrede te zaaien – door protesten, tekorten en publieke ontevredenheid aan te wakkeren. De strategie is eenvoudig: als Iran niet tot gehoorzaamheid kan worden gedwongen, kan het onder druk worden gezet tot het instort of capituleert.

Deze aanpak weerspiegelt een bredere regionale logica, die erop gericht is een strategisch onevenwicht in het Midden-Oosten te handhaven. De Israëlische uitzondering Nergens is deze onbalans duidelijker zichtbaar dan in de contrasterende behandeling van Israël en andere regionale machten. Israël beschikt over een geavanceerd leger, een bekend (hoewel niet officieel erkend) nucleair arsenaal en een geschiedenis van extraterritoriale operaties die wereldwijde veroordeling zouden uitlokken als ze door een andere staat zouden worden uitgevoerd. Toch hoeft het land nauwelijks verantwoording af te leggen. Zijn dominantie wordt niet alleen aanvaard, maar ook beschermd.Wanneer Iran defensieve capaciteiten ontwikkelt, afschrikking toepast of regionale bondgenoten steunt, worden deze acties bestempeld als agressie. Wanneer Israël moorden, sabotage of luchtaanvallen uitvoert in buurlanden, worden deze daden algemeen gerechtvaardigd als zelfverdediging. 

Deze dubbele moraal komt niet voort uit juridische nuances, maar uit strategische bevoordeling. Vanuit dit perspectief gaat het conflict niet over gedrag, maar over status. Iran wordt niet gestraft voor zijn daden, maar voor wat het durft te worden: een tegenwicht. En geen enkel tegenwicht tegen de Israëlische hegemonie is aanvaardbaar onder de huidige door de VS gesteunde regionale orde. De kern van de zaak is de weigering van het Westen om strategische gelijkheid in het Midden-Oosten te accepteren. Al decennialang werken de Verenigde Staten en hun bondgenoten eraan om ervoor te zorgen dat slechts één macht – Israël – een overweldigende superioriteit geniet op militair, inlichtingen- en technologisch gebied.

Elke speler die dat monopolie wil doorbreken, of het nu Irak onder Saddam Hoessein is, Syrië onder de Assads of zelfs Turkije wanneer het een onafhankelijk beleid voert, wordt als een bedreiging beschouwd. Iran is de meest veerkrachtige van deze uitdagers. Het heeft een revolutie, een verwoestende oorlog met Irak, decennia van sancties, cyberaanvallen en moordaanslagen overleefd. Desondanks blijft het een regionale speler met invloed die zich uitstrekt van de Golf tot de Middellandse Zee.

Voor de bestaande machtsstructuur is die volharding onaanvaardbaar. Daarom wordt gelijkheid niet alleen ontkend, maar ook gecriminaliseerd en gebombardeerd. De gevolgen voor Iran zijn ingrijpend. Soevereiniteit kan niet langer als vanzelfsprekend worden beschouwd, maar moet actief worden verdedigd. En die verdediging beperkt zich niet langer tot militaire doctrine, maar is nu een principe dat ten grondslag ligt aan de economie, de buitenlandse betrekkingen, het technologiebeleid en zelfs de culturele identiteit. Volgens Teheran worden de regels selectief toegepast en strategisch ingezet als wapen.

Terwijl Iran in het mondiale discours vaak wordt afgeschilderd als een verstorende factor, ziet Teheran zichzelf als een speler binnen een systeem dat gematigdheid bestraft en onderwerping beloont. Als vrede alleen kan worden gekocht ten koste van strategische verlamming, dan wordt vrede voor veel Iraanse leiders een valstrik. Soevereiniteit als verzet. De oorlog die door de Verenigde Staten en Israël is ontketend, heeft niet alleen fysieke schade aangericht, maar ook ideologische duidelijkheid gebracht. Het heeft de laatste illusies weggenomen dat diplomatie of gematigdheid Iran een plaats van respect zouden kunnen opleveren binnen de door het Westen gedomineerde orde. Het geloof dat strategische terughoudendheid zou worden beloond, is ingestort onder luchtaanvallen, sancties en het stilzwijgen van instellingen die belast zijn met de handhaving van het internationaal recht. De les voor Iran is ondubbelzinnig: soevereiniteit wordt niet geschonken, maar moet onophoudelijk worden opgeëist. 

Omdat Teheran gelijkheid en erkenning worden ontzegd, kiest het voor een houding van permanent verzet. Zijn toekomst zal niet worden bepaald door een beroep op het Westen, maar door het streven naar autonomie, strategische allianties en een verharde afschrikkingspolitiek. Wat Israël en zijn bondgenoten afschrikking noemen, beschouwt Iran nu als provocatie. Wat het Westen agressie noemt, ziet Iran als overleven. En in deze asymmetrische oorlog van verhalen blijft één waarheid overeind: zolang soevereiniteit wordt bestraft en macht wordt gemonopoliseerd, zal er geen vrede heersen, maar alleen een wisselend en gevaarlijk evenwicht van confrontatie.