Een eerste stap in een staakt-het-vuren-akkoord: overwinning of nederlaag voor Benjamin Netanyahu?

Geschreven door Elijah J. Magnier – Vertaald door Francis J.

De Amerikaanse president Donald Trump bereidt zich voor op een reis naar Israël, een bezoek dat bol staat van symboliek en strategische bedoelingen. Hij wil daar zijn om de politieke schijnwerpers te pakken en persoonlijke eer te claimen voor deze prestatie. Voor Trump is dit een moment om zijn dominantie te tonen: om te laten zien dat de Verenigde Staten onder zijn leiding orde hebben gebracht waar chaos heerste. Voor Benjamin Netanyahu is de beeldvorming eveneens van cruciaal belang, maar om andere redenen. Hij heeft Trump uitgenodigd om in de Knesset te spreken om zichzelf te presenteren als de onmisbare premier, de man wiens internationale invloed de belangen van Israël veiligstelt. Beide mannen streven naar dezelfde foto, maar met verschillende doelen. Trump wil zich profileren als de beslisser in Israël; Netanyahu wil bewijzen dat hij nog steeds de vriendschap geniet van de machtigste man ter wereld.

Maar de band tussen hen, gesmeed in wederzijds opportunisme, is ongemakkelijk geworden. Toen Trump de eerste fase van het staakt-het-vuren-akkoord aankondigde, voegde hij een zin toe die als een donderslag bij heldere hemel in Jeruzalem insloeg: “Alle partijen zullen eerlijk worden behandeld.” Voor het eerst in jaren suggereerde een Amerikaanse president gelijkheid – en geen voorrecht – tussen Israël en zijn tegenstanders. Netanyahu, die zijn carrière heeft opgebouwd op de veronderstelling dat hij Amerikaanse besluitvormers kan manipuleren en dat de steun van Washington onvoorwaardelijk is, begreep onmiddellijk de angel van deze uitspraak. De zin was zowel een bevestiging van het Amerikaanse onbehagen als een berisping van de straffeloosheid van Israël. Het beschadigde het politieke imago van Netanyahu en zorgde ervoor dat zijn regering zich haastte om de schade te beperken.

Netanyahu weet hoe hij met een narcistische president moet omgaan. Hij begrijpt al lang dat vleierij, theatrale dankbaarheid en voortdurende bevestiging de sleutels zijn om Trump op één lijn te houden met de Israëlische belangen. Maar deze keer is vleierij misschien niet genoeg. Voor Israël is het niet alleen teleurstellend om te horen dat de Verenigde Staten “alle partijen eerlijk zullen behandelen”; het is een breuk in de mythe van uitzonderlijkheid die decennialang ten grondslag lag aan een carte blanche militair beleid. 

De Israëlische premier haastte zich niettemin om de eerste fase van de overeenkomst als een overwinning te presenteren: de terugkeer van gijzelaars, de impliciete belofte om de autoriteit van Hamas te ontmantelen en de verzekering dat de onderhandelingen over de resterende negentien punten zullen worden voortgezet terwijl de Israëlische troepen in Gaza blijven. Netanyahu’s boodschap aan het publiek is dat hij alles wat essentieel is – controle over de terugtrekkingslijnen, de timing en het tempo van de operaties – heeft veiliggesteld en dat Israël zal handelen in overeenstemming met zijn “veiligheidsbehoeften”, niet onder Amerikaanse druk.

Maar de door Netanyahu zelf uitgeroepen overwinning is op zijn best gedeeltelijk. Trump, die in januari 2025 aantrad, had hem aanvankelijk alles gegeven wat hij wilde. Hij hief de door de regering-Biden opgelegde beperkingen op, gaf achtergehouden munitie vrij en steunde de hervatting van de volledige oorlog door Israël. Hij steunde “Operatie Gideon 2”, de aanval op Gaza-stad, en beschermde Israël diplomatiek door zijn veto uit te spreken over elke VN-resolutie die zijn acties veroordeelde. Hij sloeg een oogje dicht voor de hongersnood die door de Israëlische blokkade was veroorzaakt en sloot zich zelfs aan bij plannen voor de zogenaamde “Gaza Riviera”, een visie op de wederopbouw die gebaseerd was op de verdrijving van de Palestijnen. Netanyahu interpreteerde dit alles als een vrijbrief om de oorlog voor onbepaalde tijd voort te zetten. Hij geloofde dat hij op Trumps toegeeflijkheid kon rekenen zolang Israël de illusie van vooruitgang tegen Hamas in stand hield.

Die illusie stortte in toen het Israëlische leger er niet in slaagde de doelstellingen van de regering te verwezenlijken in 730 dagen, nadat het 76.000 Palestijnen had gedood, meer dan 210.000 had verwond en meer dan 80% van de Gazastrook had verwoest. Trump besefte dat hij en Netanyahu steeds meer geïsoleerd raakten – twee mannen die zich verzetten tegen de wereldwijde opinie en beschuldigd werden van het voortzetten van een oorlog die de wereld nu beschouwt als een morele en politieke catastrofe. 

Zowel in westerse hoofdsteden als in Arabische straten heeft de publieke verontwaardiging over de verwoesting van Gaza Israël veranderd van een symbool van westerse veerkracht in een paria-staat. In het meest recente rapport van de VN wordt de situatie in Gaza omschreven als genocide. Voor Trump veranderde de situatie: het voortzetten van de oorlog was niet langer een blijk van kracht, maar een last die zijn internationale legitimiteit en binnenlandse positie ondermijnde. Het beëindigen van de oorlog werd noodzakelijk om zijn kansen op het winnen van de Nobelprijs, die hij zo graag wil, te vergroten.

Voor de Palestijnen betekent het eerste staakt-het-vuren het einde van het plan van de VS en Israël om Gaza te ontvolken. De beoogde langdurige bezetting van de Gazastrook is, althans voorlopig, van de baan. Netanyahu kan niet langer de grootschalige campagne voortzetten die hij zijn extreemrechtse coalitie had beloofd. De droom van een “Gaza Riviera” waarin de Palestijnen verdwenen zouden zijn, is in rook opgegaan. Maar voor Netanyahu is dit niet het einde van het manoeuvreren, maar het begin van een nieuw spel.

Het bezoek van Trump zal Netanyahu’s instinct voor politiek overleven op de proef stellen. Als de vrijlating van de gijzelaars een tijdelijke stijging van de populariteit van Israël teweegbrengt, zou Netanyahu vervroegde verkiezingen kunnen uitschrijven om zijn macht te consolideren en zijn extremistische coalitiepartners te omzeilen. Het zou een berekende zet zijn om zijn autoriteit te herstellen, de eer voor de terugkeer van de gijzelaars op te eisen en zichzelf neer te zetten als de enige leider die de belangen van Israël kan veiligstellen. Maar als dit in plaats daarvan leidt tot publieke woede – over het falen van de oorlog, de dood van gijzelaars die een jaar eerder hadden kunnen worden vrijgelaten toen Hamas instemde met een soortgelijk voorstel, en de groeiende roep om verantwoording – zal Netanyahu zich terugtrekken in een alliantie met zijn meest radicale ministers. In dat geval zal hij zijn tijd afwachten en verkiezingen vermijden totdat hij een nieuwe crisis kan creëren: een confrontatie op de Westelijke Jordaanoever, een provocatie in Libanon, een aanval op Iran of een schending van het akkoord over Gaza om eindeloze redenen die hij de komende weken zou kunnen aanvoeren.

Wat dit moment ongekend maakt, is dat het staakt-het-vuren-akkoord – hoewel nog fragiel en beperkt tot de beginfase – Netanyahu’s illusie van totale controle heeft doorbroken. De verklaring van Trump dat hij “alle partijen eerlijk” zal behandelen, heeft het idee van de onaantastbare status van Israël ondermijnd. De Amerikaanse president die Netanyahu ooit bewapende en beschermde, eist nu terughoudendheid en wederkerigheid. Die verschuiving legt Netanyahu’s diepste angst bloot: het aan het wankelen brengen van de speciale status die hem in staat heeft gesteld de wereld te trotseren terwijl hij de Amerikaanse zegen claimde en zag hoe de Arabische landen erin geslaagd zijn Trumps beslissing om de oorlog te beëindigen te beïnvloeden.

Het is cruciaal om te onthouden dat het huidige staakt-het-vuren slechts de eerste stap is in een bredere overeenkomst. De resterende fasen – materiaal voor de wederopbouw, gevangenenruil, humanitaire hulp, bestuursregelingen, grensgaranties en bovenal het tijdschema voor de totale terugtrekking – zullen zich in de loop van de tijd ontvouwen, en tijd kan voor beide partijen in het voordeel werken. Voor Israël biedt uitstel kansen om te herinterpreteren en opnieuw te onderhandelen. Voor de Palestijnen in Gaza betekent tijd de langzame, pijnlijke taak om geliefden uit het puin te graven, verspreide families te herenigen en de restanten van een verbrijzelde samenleving weer bij elkaar te brengen.

De wereld is niet in totale vrede, maar slechts tijdelijk in een pauze. De wapens zijn tot zwijgen gebracht, maar de architectuur van geweld blijft intact, wachtend op de volgende vonk. Netanyahu’s politieke instincten zijn die van overleven en confrontatie; hij heeft nooit een einde geaccepteerd waarover hij geen controle had. Als het staakt-het-vuren standhoudt, zal dat ondanks hem zijn, niet dankzij hem. En als het mislukt, zal dat zijn excuus zijn om het vuur opnieuw aan te wakkeren en – zoals hij al zo vaak heeft gedaan – een nieuwe golf van vernietiging te ontketenen onder het mom van nationale veiligheid. Voor Gaza komt de wederopbouw op de eerste plaats en is het likken van diepe fysieke en psychologische wonden de prioriteit om de verwoeste samenleving weer op te bouwen na 733 dagen van verwoestende oorlog, vernietiging, lijden en vernedering.

Voorlopig is het doden gestopt. Maar de vrede is nog steeds kwetsbaar en staat voor vele uitdagingen. Netanyahu is al op zoek naar zijn volgende illusie – de volgende crisis die hij kan oproepen, het volgende konijn dat hij uit zijn hoed kan toveren, de volgende vijand, de volgende crisis, het volgende excuus om terug te vorderen wat hij Israëls recht op zelfverdediging noemt, om zijn macht nog iets langer in stand te houden. De eerste stap van het staakt-het-vuren lijkt misschien een overwinning. In werkelijkheid kan het het begin zijn van zijn politieke nederlaag of een stap om zijn sabotagevaardigheden te tonen.