Het uitwissen van het collectief geheugen: De Psychologische Oorlog Achter de Vernietiging van Olijfbomen in het Nabije Oosten

Geschreven door Elijah J. Magnier – Vertaald door Francis J.

Bevlogen waarnemers van de geopolitiek in het Midden-Oosten kunnen de onophoudelijke tol van Palestijnse levens onder Israëlisch vuur in Gaza en de Westelijke Jordaanoever niet negeren. Toch heeft Israël een andere, stillere wijze van doden gevonden. Over de heuvels van het Nabije Oosten staat de olijfboom voor meer dan slechts een gewas: het is zichtbare afkomst, een levend bewijs van uithoudingsvermogen en verbondenheid. Van Palestina tot Zuid-Libanon en Noord-Jordanië vormt hij een brug tussen het heilige en het praktische. Een boom planten betekent vertrouwen uitspreken in de blijvende aard van het land; hem verzorgen betekent deel uitmaken van een stamboom die ouder is dan de geschreven geschiedenis.

Sinds 1967 zijn meer dan 800.000 olijfbomen door Israëlische autoriteiten of kolonisten uitgetrokken of verbrand (Le Monde, 2024). Alleen al tijdens het oogstseizoen van 2025 werden meer dan 4.000 bomen vernield en 16.800 beschadigd (OCHA, 2025). Elke gekapte boom betekent meer dan het verlies van een bestaan – het is een aanval op herinnering en identiteit.

De vernietiging is doelbewust, niet willekeurig. Psychologen en antropologen noemen het symbolisch geweld (Bourdieu, 1991): een gebaar van overheersing bedoeld om de band tussen mensen en plaats te verbreken. De milieupsychologie noemt dit plaatsgebondenheid – de emotionele en cognitieve verbinding die gemeenschappen stabiliteit en betekenis geeft (Altman en Low, 1992; Scannell en Gifford, 2010). Vernietigen wat die link belichaamt is een aanval op identiteit zelf.

Elke olijfboom is een biografie in de wortels. Families op het platteland van Palestina noemen hun oudste bomen bij naam en vertellen wie ze plantte en door welke oorlogen ze heen kwamen. Oogsten, snoeien en het persen van olie zijn geen simpele landbouwtaken maar rituelen die het levensritme bepalen. Wanneer kolonisten een olijfgaard vernietigen, vernietigen ze die betekenisvolle cycli. Boeren noemen het verlies rouw; Amnesty International (2022) en Human Rights Watch (2019) registreren getuigenissen van dorpelingen die het vergelijken met het verliezen van een familielid.

De Psychologie van het Uitwieden

De vernietiging van olijfbomen is een campagne van wanhoop. Ze beoogt geleerde hulpeloosheid – de overtuiging dat geen zorg of verzet verlies kan voorkomen. Boeren planten opnieuw, maar zien nieuwe boompjes weer verbrand worden, een rouwproces dat de milieufilosoof Glenn Albrecht (2016) solastalgie noemt: het leed van milieuschade in de eigen leefomgeving.

Deze rouw verandert het sociale leven, door het wegvallen van rituelen die eerder de landbouwkalender bepaalden. Dorpen verliezen oogstbijeenkomsten en liederen; families verliezen het generatie-overstijgende ritme dat werk, herinnering en gebed verbond. Het trauma is collectief en cumulatief.